Fundacja Siła Społeczna z zadowoleniem przyjmuje inicjatywę Komisji Europejskiej zmierzającą do przyjęcia Kompasu Kultury dla Europy jako narzędzia poprawiającego koordynację polityk kulturalnych na poziomie UE i państw członkowskich. Popieramy kierunek strategiczny, jaki inicjatywa proponuje, oraz cele zwiększenia spójności, wartości dodanej oraz widoczności polityki kulturalnej UE.
Jednocześnie pragniemy wskazać na kluczowe elementy, które powinny zostać wzmocnione lub uzupełnione w ramach proponowanych działań.
1. Wyrównywanie dostępu do kultury
Kompas Kultury powinien w sposób bardziej zdecydowany odnosić się do problemu ograniczonego dostępu do kultury dla szerokich grup społecznych. Dane z raportu Eurostatu (2023) wskazują, że ponad 32% obywateli UE nie uczestniczyło w żadnym wydarzeniu kulturalnym w ciągu ostatniego roku, a głównymi barierami są koszty oraz brak oferty w pobliżu miejsca zamieszkania. Szczególnie dotyczy to osób z niepełnosprawnościami, młodzieży z terenów wiejskich, społeczności migranckich oraz regionów peryferyjnych.
Postulujemy, by Kompas Kultury przewidywał:
● narzędzia wspierania dostępności (fizycznej, ekonomicznej i cyfrowej),
● wskaźniki monitorowania równego uczestnictwa,
● wsparcie programów mobilności i wymiany skierowanych do mniej uprzywilejowanych grup.
2. Wzmocnienie sektora kultury przez stabilność zatrudnienia i poprawę wynagrodzeń
Sektor kultury i przemysłów kreatywnych w Europie zmaga się z niezwykle niskimi zarobkami i brakiem stabilności zatrudnienia. Dane z raportu KE “The Status and Working Conditions of Artists” (2021) pokazują, że osoby pracujące w sektorze kultury zarabiają znacznie poniżej średniej krajowej w większości państw UE. Potwierdzają to również dane z Polski: z raportu
“Policzeni/Policzone 2024” wynika, że ponad 70% artystów zarabia mniej niż 3000 zł brutto miesięcznie, a przeważająca część działa na umowach cywilnoprawnych lub całkowicie poza systemem.
Kompas Kultury powinien:
● wspierać tworzenie ram dla godnego wynagradzania i zabezpieczeń społecznych,
● promować stabilne formy zatrudnienia i zrównanie statusu twórcy z innymi zawodami publicznego znaczenia,
● wspierać systemy wsparcia dla twórców spoza centrów metropolitalnych.
3. Finansowanie sektora kultury i potrzeba danych porównawczych
Obserwujemy, że resorty kultury w wielu krajach członkowskich są jednymi z najsłabiej finansowanych w budżetach państwowych. W Polsce Ministerstwo Kultury otrzymuje jedne z najniższych nakładów w przeliczeniu na obywatela i w stosunku do PKB. Niestety, brakuje kompleksowego, porównawczego raportu na poziomie UE, który pokazywałby skalę tego zjawiska oraz jego skutki dla efektywności polityki kulturalnej.
Dlatego postulujemy, aby w ramach Kompasu Kultury:
● zlecono przygotowanie raportu UE dot. wynagrodzeń w sektorze kultury oraz finansowania ministerstw kultury w poszczególnych Państwach,
● uwzględniono konieczność wzmocnienia resortów kultury w wymiarze instytucjonalnym i budżetowym,
● wskazano na korelację między finansowaniem a możliwościami skutecznego wspierania sektora kreatywnego i uczestnictwa obywateli w kulturze.
4. Monitoring i współtworzenie
Z zadowoleniem przyjmujemy podejście inicjatywy zakładające monitorowanie realizacji celów Kompasu oraz angażowanie szerokiego grona interesariuszy. Popieramy wprowadzenie obowiązku regularnego raportowania postępów, a także dialog z sektorem i jego uczestnikami w formie stałych mechanizmów konsultacji.
Postulujemy, by w proces ten włączyć także:
● organizacje obywatelskie,
● podmioty społeczno-ekonomiczne działające na rzecz grup zagrożonych wykluczeniem,
● reprezentacje artystów i ludzi kultury.
W naszej ocenie inicjatywa Kompasu Kultury ma potencjał, by uczynić politykę kulturalną UE bardziej sprawczą, solidarną i zintegrowaną. Warunkiem koniecznym jest jednak zdecydowane wzmocnienie jej aspektu społecznego i gospodarczego: poprzez poprawę warunków pracy, dostępu do kultury i systemowego wsparcia sektora. Kompas powinien być nie tylko strategicznym kierunkiem, ale i rzeczywistym narzędziem poprawy sytuacji ludzi kultury w Europie.
